Người dân các vùng lân cận xung quanh Hà Nội, đặc biệt là người dân mạn bắc hẳn không xa lạ gì với câu ca trên. Sở dĩ gọi là mạn bắc bởi cả dãy Ba Vì lẫn dãy Tam Đảo đều nằm phía tây bắc của Hà Nội, còn dãy Độc Tôn thì đóng hướng chính bắc. Hẳn họ cũng biết rằng, trên thực tế, Ba Vì chỉ cao 1.296m, trong khi Tam Đảo cao đến 1.591m, còn Độc Tôn thấp nhất, chỉ 462m so với mực nước biển. Nhưng, Ba Vì vẫn được tôn là dãy cao nhất, bởi đỉnh Tản Viên (một trong 3 đỉnh chính của Ba Vì) thờ Tản Viên Sơn Thánh – vị thánh đứng đầu trong Tứ bất tử, người đã có công dẹp “giặc nước” trong truyền thuyết, góp phần đem lại cuộc sống bình yên cho nhân dân quanh vùng. Trong truyện ngắn Trên đỉnh non Tản của Nguyễn Tuân, thần Tản Viên hiện lên với vẻ đẹp vừa gần gũi, phóng khoáng, vừa oai nghiêm, bí ẩn. Ngài sẵn sàng trả công vô cùng hậu hĩnh cho đám thợ mộc làng Tràng Thôn, bởi họ đã phát huy hết sự tài hoa, khéo léo vào việc tu bổ đền Thượng; nhưng ngài sẽ ngay lập tức trừng phạt kẻ nào bép xép, không giữ lời, làm lộ bí mật cuộc sống trên đỉnh tiên bằng hình phạt thảm khốc nhất. Nhìn hình ảnh đền Thượng được ôm chặt bởi những dải lụa mây trắng đục và thảm cây xanh ngắt tròn như một cái tán khổng lồ trên đỉnh Tản, phóng tầm mắt ra không gian hùng vĩ xung quanh, bỗng thấy thông cảm cho tâm trạng bác Phó Sần – thợ cả của tốp thợ mộc được thần Tản Viên giao trọng trách sửa chữa đền Thượng năm nao. Khung cảnh đẹp như cõi tiên, như hư như thực vậy mà không được tiết lộ với bất cứ ai, bởi chỉ hé nửa câu thôi là ngọn lá trúc mà thần đã làm phép nằm trong cuống họng bác Phó sẽ biến thành lưỡi lam sắc nhọn…
Thấp nhất ba dãy nhưng được xếp thứ hai trong tam sơn là Độc Tôn (hay còn gọi là núi Sóc). Độc Tôn là một dãy gồm khoảng 8, 9 đỉnh núi thuộc địa phận huyện Sóc Sơn, ngoại thành Hà Nội. Sóc là một từ Hán Việt cổ, có nghĩa là hướng bắc. Có lẽ do tọa lạc ở hướng chính bắc so với trung tâm Thăng Long nên dãy núi này mới có tên như vậy. Cũng như đỉnh Tản trên dãy Ba Vì, núi Độc Tôn được coi là nơi ngự của Thánh Gióng, một trong bốn vị thần của Tứ bất tử. Câu chuyện về một chú bé lên 3 nhưng chưa biết nói, và tiếng nói đầu đời là tiếng nói xin được đánh đuổi giặc ngoại xâm đã minh chứng cho tinh thần yêu nước mãnh liệt và khát vọng độc lập, tự do cháy bỏng của dân tộc ta.
Không đẹp một cách hùng vĩ như Ba Vì hay Tam Đảo, Độc Tôn khiến bước chân du khách phải quyến luyến bởi vẻ đẹp của sự gần gũi, thân thiện, hài hòa. Nhờ thiên nhiên ưu ái, núi được bao quanh bởi hồ Đồng Đò, một hồ nước tự nhiên nổi tiếng ở Sóc Sơn, tạo nên bức tranh sơn thủy hữu tình. Cùng với đó, khoảng những năm 60 của thế kỷ trước, dưới chân núi Độc Tôn còn xuất hiện hồ Đồng Quang – hồ nước nhân tạo rộng hơn 100 hecta với chu vi lên đến 6,3km. Bức tranh toàn cảnh của núi Độc Tôn nhờ vậy mà thêm phần quyến rũ.
“Thiệt thòi” nhất trong tam sơn nổi tiếng trên là Tam Đảo. Cao đến 1.591m so với mực nước biển, trải dài trên địa bàn 3 tỉnh Vĩnh Phúc, Thái Nguyên, Tuyên Quang cũ nhưng dãy núi đá này vẫn phải ngậm ngùi chịu vị trí thứ 3. Sở dĩ được gọi là Tam Đảo bởi nơi đây có 3 ngọn núi cao nhất là Thạch Bàn, Thiên Thị và Máng Chỉ. Vào những ngày trời trong, từ xa nhìn lại, du khách có thể thỏa sức ngắm vẻ đẹp trầm mặc, nổi bật giữa mây trời của ba ngọn núi trên. Ngược lại, khi trời nhiều mây, thời tiết se lạnh, bạn có thể lẫn trong mây, trong sương bất cứ lúc nào, thậm chí không thể nhìn thấy người bạn đồng hành bên cạnh nếu bất chợt mây ùa về bao phủ toàn bộ thị trấn. Những cụm từ như “thị trấn trong mây”. “Tam Đảo mờ sương”, “Đà Lạt thứ 2” đã trở thành những định danh mới cho xứ sở của mây, của sương cùng gà chạy bộ và ngọn su su này.
Tương tự 2 núi Ba Vì và Độc Tôn, trong đời sống tâm linh người Việt, Tam Đảo là nơi thờ Quốc Mẫu Tây Thiên Lăng Thị Tiêu. Theo thần thoại còn lưu truyền đến hôm nay, Quốc Mẫu Tây Thiên được tạo nên bởi hồn thiêng sông núi, bởi linh khí của núi rừng Tam Đảo.
Đến với Ba Vì – Độc Tôn – Tam Đảo không chỉ là đến với những cảnh quan hùng vĩ, nơi kết tinh vẻ đẹp của đất trời mà còn đến với tín ngưỡng thờ Mẫu, đến với Cha – Mẹ, về với cội nguồn và lòng biết ơn.
