Mới nghe qua về cuốn sách, tôi đã tự nhủ mình nhất định phải đọc nó, vì những vấn đề mà cuốn sách nhắc đến cũng chính là những vấn đề mà tôi đã trăn trở từ lâu. Nassim Nicholas Taleb có một số ý tưởng và những câu chuyện diễn giải khá thú vị:
- Một con gà tây được cho ăn mỗi ngày. Sau 1.000 ngày như thế, nó tin chắc rằng ngày 1.001 cũng giống như 1.000 ngày trước, thậm chí nó tin rằng 1.000 ngày sau cũng như thế. Tuy nhiên, mọi thứ ko diễn ra như nó nghĩ. Đến ngày 1.001, người ta làm thịt nó để ăn trong Lễ Tạ ơn. Nếu bạn là con gà tây, trong ngày thứ 1.000, bạn có nghĩ ngày mai mình sẽ bị làm thịt không, và chắc bạn vẫn biết ơn những con người tốt bụng cho mình ăn hàng ngày?
- Giả sử tập hợp được 1.000 người, sau đó bổ sung Yao Ming vào, chiều cao trung bình không thay đổi là bao, nhưng nếu thêm Bill Gates vào, thì tài sản trung bình của nhóm ấy sẽ tăng lên một cách khủng khiếp. Taleb gọi những yếu tố ít biến động như chiều cao là Mediocristan, còn những yếu tố biến động dữ dội là Extremistan. Trong Extremistan, yếu tố ngẫu nhiên đóng vai trò cực kì quan trọng. Thế giới thực mà chúng ta đang sống chính là Extremistan, và nền kinh tế cũng là Extremistan.
- Bạn có biết một con bướm đập cánh ở Ấn Độ cũng có thể tạo ra một cơn bão ở Mĩ. Người ta gọi đó là hiệu ứng cánh bướm. Đôi khi chỉ một cá thể nhỏ bé cũng có thể tạo ra một tác động cực lớn.
- 2.000 năm trước, nhà hùng biện Stoic đã kể 1 câu chuyện như sau: Người ta đưa cho Diagoras, 1 triết gia vô thần, xem những bảng gỗ khắc chân dung một số người sùng tín- những người đã cầu nguyện và sống sót sau một vụ đắm tàu. Hàm ý ở đây là sự cầu nguyện sẽ giúp bạn khỏi tai nạn chết đuối. Digoras bèn hỏi, “Thế còn bức ảnh những người cầu nguyện nhưng sau đó vẫn chết đuối đâu?”
Taleb đã sử dụng những câu chuyện thú vị như vậy để minh họa cho những tư tưởng triết học sâu sắc. Ý tưởng xuyên suốt của “Thiên nga đen” là phê phán việc con người bỏ qua những biến cố hiếm nhưng tác động cực lớn làm thay đổi tất cả. Nếu chúng ta cứ cho rằng tương lai sẽ giống như những gì lặp đi lặp lại trong quá khứ nhiều khả năng chúng ta sẽ ngoan ngoãn trở thành món ăn trên bàn giống như chú gà tây trong câu chuyện kể trên thay vì cố gắng thoát ra.
Liên tưởng đến thực tế, chúng ta có thể coi đại dịch Covid-19 chính là một “Thiên nga đen”. Có lẽ chỉ có rất ít người trên thế giới này tưởng tượng được tác động của một đại dịch ở quy mô như vậy cho đến khi nó thực sự diễn ra. Các quốc gia trên thế giới đã rất chật vật để đối phó với đại dịch, kể cả những quốc gia phát triển tự cho rằng mình đã chuẩn bị đầy đủ nhất như Mỹ hay châu Âu. Ngành hàng không lại càng bị ảnh hưởng nặng nề hơn bởi sự kiện “Thiên nga đen” này. Nhiều hãng hàng không đã bị phá sản hoặc phải cần đến sự trợ giúp của chính phủ. Rõ ràng, chúng ta chưa có sự chuẩn bị cho một sự kiện như vậy.
Tuy nhiên tác giả lại chưa đưa ra được một giải pháp rõ ràng cho những vấn đề mà mình nêu ra. Chúng ta phải ứng xử thế nào trong thế giới đầy biến động này? Dường như Taleb cho rằng chúng ta không nên gò ép mình theo một kế hoạch định sẵn, mà phải hết sức linh hoạt, nắm bắt lấy mọi cơ hội có thể được, làm tốt việc của mình và hãy chờ đợi một thiên nga đen tích cực xuất hiện.
Thực ra ý tưởng của Taleb không hoàn toàn mới, mà nó chỉ là một cách diễn giải mới và đi sâu hơn. Trong kinh tế học có một khái niệm khá gần là Knightian uncertainty, để chỉ những rủi ro mang tính bất định mà ta không thể nhận biết, phân biệt với những rủi ro mà ta có thể tính được là Knightian risk. Tuy nhiên Taleb cho rằng ở thế giới thực thì không hề tồn tại cái gọi là rủi ro có thể tính toán được.
Đây là một cuốn sách thú vị, nó có thể sẽ thay đổi cách bạn nhìn nhận về thế giới này, cách bạn ra quyết định và có thể là cả cuộc đời của bạn.
Dao Huy Kien – CPD
