Hiện tượng “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa” được coi là một trong những nguy cơ suy thoái hàng đầu bắt nguồn từ nguyên nhân sâu xa là sự tha hóa tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống. “Tật bệnh” ấy không phát lộ sớm mà âm thầm gặm nhấm, ăn mòn lý tưởng, lòng trung thành của người đảng viên, dần dần làm mục ruỗng phẩm chất đạo đức và chệch hướng tư tưởng. Để có thể ngăn chặn sự suy thoái về bản lĩnh chính trị trong hàng ngũ đảng viên, cần thiết phải “gọi tên” và kiên quyết loại trừ một số “triệu chứng” đang xuất hiện tương đối phổ biến trong các tổ chức, cơ sở Đảng.
Một là, sinh hoạt Đảng qua loa, chiếu lệ. Đây là hiện tượng xuất hiện ở không ít chi bộ với những biểu hiện cụ thể như: sinh hoạt chi bộ không thường xuyên, nội dung sơ sài, đảng viên thiếu tập trung, làm việc riêng, không tham gia đóng góp ý kiến, không ghi chép sổ Đảng, thời gian họp ngắn hơn quy định, đảng viên thiếu tương tác. Cá biệt có những chi bộ ghi sổ hình thức nhưng thực chất không sinh hoạt hoặc thiếu số lần so với kế hoạch, quy định. Công tác Kiểm tra, giám sát (KT,GS), học tập chuyên đề có lúc, có nơi còn chưa thực hiện nghiêm túc, “làm cho có”, nội dung báo cáo không bám sát vào chủ đề được KT,GS, sinh hoạt chuyên đề còn mang nặng tính hình thức, thiếu liên hệ với thực tiễn tại cơ quan, đơn vị và nhiệm vụ của đảng viên, chưa mang lại nhiều kết quả thiết thực, đảng viên thực hiện còn tính chất đối phó.
Hai là, thờ ơ, hời hợt với nhiệm vụ chính trị, hoạt động công tác Đảng và sự nghiệp chung của tổ chức. Cụm từ “mũ ni che tai” từ lâu đã trở thành một “thành ngữ” ám chỉ sự bàng quan, vô tâm của một bộ phận đảng viên đối với những sai phạm của đồng chí, đồng nghiệp, hoặc những vấn đề tiêu cực trong cơ quan, tổ chức. Thay vì đấu tranh, phê bình, họ chọn cách im lặng hoặc phê bình, tự phê bình một cách hình thức, bình quân chủ nghĩa để tránh va chạm hoặc để bảo toàn lợi ích cá nhân. Trong sinh hoạt Đảng tại chi bộ, có những đảng viên coi công tác Đảng là trách nhiệm của Cấp ủy, của người đứng đầu, bản thân đảng viên “bỏ quên” vai trò của mình trong xây dựng chi bộ, đứng ngoài nhiệm vụ chính trị của cơ quan, không tích cực tham gia các phong trào, hoạt động công tác Đảng tại đơn vị và địa phương nơi cư trú, thờ ơ trước những khó khăn, vướng mắc của tổ chức, vô cảm trước nỗi bức xúc, hoàn cảnh cần sự sẻ chia, giúp đỡ của đồng chí, đồng nghiệp và nhân dân.
Ba là, sợ trách nhiệm, né tránh, đùn đẩy, sa sút tính chiến đấu. Trước những biện pháp quyết liệt của Đảng trong công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng thời gian gần đây, một số cán bộ lãnh đạo các cấp làm việc cầm chừng, thiếu dứt khoát vì sợ sai sót hoặc sợ bị quy trách nhiệm. Thay vì mạnh dạn đổi mới tư duy, mạnh mẽ trong từng quyết sách, họ chỉ làm những việc mà họ cho là an toàn, theo lối mòn, dẫn đến trì trệ, chậm trễ trong giải quyết công việc. Cán bộ cấp dưới thì không dám tham mưu, đề xuất các phương án sáng tạo, biện pháp đột phá mà chỉ đưa ra những lựa chọn “có sẵn”, “vừa phải” để tránh rủi ro. Sự sa sút tính chiến đấu còn thể hiện rõ rệt hơn ở hiện tượng “thấy đúng không bảo vệ, thấy sai không đấu tranh”, đảng viên không lên tiếng phản ánh, bày tỏ quan điểm trước những vấn đề nổi cộm, vướng mắc được dư luận quan tâm.
Bốn là, tham nhũng thời gian. Cụm từ “sáng cắp ô đi, tối cắp ô về” đã trở nên quen thuộc khi mô tả về một bộ phận đảng viên, người lao động thiếu nhiệt huyết và trách nhiệm. Ở đâu đó trong bộ máy của các cơ quan, doanh nghiệp vẫn còn có tình trạng “thừa lượng, thiếu chất”, một bộ phận người lao động trở nên dư thừa do trình độ chưa đáp ứng được yêu cầu, không cầu tiến và thái độ làm việc thiếu chuyên nghiệp. Biểu hiện rõ rệt của hiện tượng “tham nhũng thời gian” là một số người đến cơ quan chỉ để điểm danh và hưởng lương, đi muộn về sớm, làm việc riêng hoặc làm việc cầm chừng, đối phó, thiếu tư duy, vô trách nhiệm, không tạo ra giá trị cho tổ chức. Thậm chí làm “lây lan” trong môi trường công sở tư tưởng lệch lạc: “làm nhiều sai nhiều, không làm không sai”, gây tâm lý bức xúc cho đồng nghiệp, mất động lực phấn đấu.
Năm là, lười học tập, nghiên cứu, ngại tương tác, chậm thích ứng với những tiến bộ của công nghệ thông tin. Nạn “ngại học” dẫn đến thiếu kiến thức chuyên môn, yếu trong nhận thức về công tác Đảng; chậm cập nhật thông tin về tình hình kinh tế, chính trị, xã hội của Việt Nam và thế giới; “nghèo nàn” về kỹ năng mềm, thiếu trí tuệ cảm xúc, trì trệ trong chuyển đổi số… Hậu quả là cán bộ, đảng viên nói và làm không đúng Nghị quyết, quy định; thực hiện công việc một cách sáo mòn, thiếu sáng tạo, không phát biểu ý kiến tại các cuộc họp và không nghiên cứu và góp ý vào dự thảo các văn kiện của Đảng, của ngành, địa phương; không có sự kết nối cần thiết với nhân dân, người lao động tại nơi làm việc và nơi cư trú; chậm thích nghi với phương pháp và phương tiện làm việc trên nền tảng số, tụt hậu và lệ thuộc trước sự xuất hiện của trí tuệ nhân tạo (AI). Do không có ý thức học hỏi, một bộ phận đảng viên đang tự biến mình thành những “robot sinh học”, dẫn đến kết quả công việc ngày càng kém chất lượng, xa rời thực tế.
Sáu là, độc đoán, bè phái, trù dập, gây mất đoàn kết nội bộ và triệt tiêu dân chủ. Việc lợi dụng chức vụ để áp đặt ý muốn cá nhân của người đứng đầu đã xảy ra ở một số nơi, tiềm ẩn nguy cơ về việc mất dân chủ trong một số tổ chức cơ sở Đảng. Một số đảng viên giữ chức vụ lãnh đạo tranh thủ địa vị để “kéo bè, kết cánh” xây dựng nhóm lợi ích, trấn áp những tư tưởng bất đồng, “dập tắt” tư duy phản biện và cô lập những người có ý kiến khác biệt… Ngoài ra, việc đánh giá, bình xét khen thưởng không công bằng tập trung vào các nhóm cùng chung lợi ích cũng có thể dẫn đến làm mất động lực phấn đấu của đảng viên, người lao động.
Bảy là, xuôi chiều, a dua, xu nịnh, thiếu trung thực. Tư tưởng “dĩ hòa vi quý” lâu nay đã trở thành “cái kén” để ẩn nấp cho một bộ phận đảng viên thiếu chính kiến, ngại va chạm. Từ việc không bộc lộ quan điểm rõ ràng, không “lên tiếng” một cách có trách nhiệm trước những vấn đề chung của tổ chức, hành vi tự bảo vệ an toàn của bản thân một cách thiếu lành mạnh của một số đảng viên đã tạo ra thứ văn hóa luồn cúi, bợ đỡ, giả dối, đối nghịch hoàn toàn với văn hóa liêm chính vốn phải có trong Đảng. Hệ lụy của thói thiếu trung thực này là sự bóp méo thông tin từ cơ sở lên cấp trên. Những thành tích được thổi phồng, những khuyết điểm bị che giấu hoặc làm nhẹ đi, khiến các quyết sách trở nên xa rời thực tiễn, không thể giải quyết tận gốc vấn đề. Điều này không chỉ làm xói mòn niềm tin của quần chúng vào sự lãnh đạo của Đảng mà còn tạo ra những tiền lệ xấu, kìm hãm sự phát triển.
Tám là, chưa nhận thức và thực hiện đúng vai trò nêu gương của đảng viên. Sinh thời, chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng nói: “Đảng viên đi trước, làng nước theo sau”. Đó chính là lời căn dặn đối với các thế hệ đảng viên, cần nêu gương đối với quần chúng nhân dân về tư tưởng, đạo đức, lối sống và phong cách làm việc. Tuy nhiên, ngày nay không ít đảng viên tỏ ra thiếu bản lĩnh, không xứng đáng với vai trò nêu gương, hoặc quên đi vai trò của mình mà trở thành những “tấm gương mờ”, “gương tối”, chỉ chăm lo lợi ích cá nhân mà không tu dưỡng đạo đức, rèn luyện kỹ năng, bồi dưỡng kiến thức và gìn giữ phẩm chất cách mạng của người đảng viên, thậm chí vi phạm kỷ luật, làm xấu đi hình ảnh của đảng viên trong mắt quần chúng nhân dân.
Chín là, coi “chỗ đứng” trong Đảng là “bàn đạp”, là “bệ phóng” đến danh lợi. Gần đây, ở một số phần tử cơ hội xuất hiện tư tưởng: vào Đảng là cánh cửa mở ra con đường thăng tiến. Bên cạnh đó, một số chi bộ có biểu hiện dễ dãi, sơ sài trong việc giới thiệu, xem xét kết nạp Đảng viên, cụ thể là: kết nạp “cho đủ chỉ tiêu”, lựa chọn đối tượng thiếu công bằng hoặc khen thưởng đảng viên không xứng đáng, thiếu minh bạch nhằm mục đích “làm đẹp lý lịch”, “nâng đỡ không trong sáng”. Những hiện tượng này đã tạo cơ hội cho một số người có động cơ vụ lợi, thực dụng xâm nhập và “leo cao” trong hàng ngũ của Đảng để mưu cầu lợi ích cá nhân, đối lập với tôn chỉ “là người đầy tớ trung thành của nhân dân” mà Chủ tịch Hồ Chí Minh đã căn dặn.
Những “triệu chứng” trên, dù xuất hiện dưới nhiều hình thức khác nhau, đều có chung một bản chất là sự phai nhạt lý tưởng, sa sút ý chí chiến đấu, coi nhẹ các quy định của Đảng. Vì vậy, chỉ khi thẳng thắn nhìn nhận, kiên quyết đấu tranh với từng biểu hiện này, chúng ta mới có thể thanh lọc đội ngũ, xây dựng Đảng ta ngày càng trong sạch, vững mạnh, xứng đáng với niềm tin yêu của nhân dân.
Trong thời đại hòa bình, khi mà khói lửa chiến tranh không còn hiện hữu và là môi trường tôi luyện nên những người cộng sản, thay vào đó là một cuộc chiến không tiếng súng nhưng không kém phần cam go, khốc liệt, không chỉ chống lại các thế lực bên ngoài mà điều khó khăn hơn cả là vượt qua được kẻ thù vô hình bên trong mỗi đảng viên, trong chính những người đồng chí, đồng đội của mình. Xã hội càng phát triển, đất nước càng hội nhập, càng đòi hỏi mỗi đảng viên cần phải tu dưỡng đạo đức, trau dồi kiến thức và tận trung với Đảng, nỗ lực không ngừng để xây dựng đất nước Việt Nam phồn thịnh, hùng cường. Đó chính là ý nghĩa của việc chủ động nhận diện các biểu hiện suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức lối sống. Từ đó, thực thi quyết liệt các biện pháp hữu hiệu để củng cố bản lĩnh chính trị và nâng cao sức chiến đấu của đảng viên, tạo nên sức mạnh của các tổ chức Đảng trong kỷ nguyên mới.
