Hầu như mọi sinh hoạt của người Khmer đều diễn ra ở đây, từ việc học, tu tập đến các lễ hội truyền thống như lễ mừng năm mới (Chol Chnam Thmay), lễ cúng trăng (Ok Om Bok), lễ cúng ông bà (Dolta)…
Người Khmer rất tôn sùng đạo Phật. Họ quan niệm đức Phật có mặt ở mọi nơi để che chở cho cuộc sống an yên, nên hầu như ở đâu người ta cũng tự nguyện quyên góp để xây chùa. Trà Vinh là một nơi như thế, sở hữu tới hơn 100 ngôi chùa có quy mô, kiến trúc khác nhau song đều là công trình kiến trúc, nghệ thuật đặc sắc. Có thể kể ra đây những ngôi chùa Khmer nổi tiếng khắp Nam Bộ tọa lạc ở Trà Vinh như chùa Hang ở huyện Châu Thành, chùa Âng ở thành phố Trà Vinh, chùa Vàm Ray và chùa Cò ở huyện Trà Cú…
Người Khmer thường chọn những khu đất cao vuông vức làm vị trí xây chùa, xung quanh chùa được bao bọc bởi những rừng cây hay hàng cây dầu, cây thốt nốt, tựa như một ốc đảo nổi bật giữa những cánh đồng lúa bạt ngàn. Tổng thể một ngôi chùa Khmer thường bao gồm: cổng chùa, tường rào, chính điện, tháp đựng cốt, nhà hội… Trong đó, quan trọng nhất là ngôi chính điện được xây dựng ở trung tâm.
Chùa Khmer là một tập hợp toàn vẹn của các yếu tố quy hoạch, tạo hình, kiến trúc, điêu khắc – trang trí. Các yếu tố này kết hợp chặt chẽ và hỗ trợ lẫn nhau trong một thể thống nhất. Các ngôi chùa Khmer đều được thiết kế theo hình tam giác cân lấy nhân tố con số 3 làm chủ đạo. Chùa được quy hoạch làm 3 lớp: sân vườn, tam cấp, hành lang và chính điện. Mái chùa có 3 cấp, mỗi cấp được chia thành 3 nếp. Nguyên tắc này đã ăn sâu vào tiềm thức của người Khmer. Do đó, ngôi chùa qua thời gian dù nhiều lần trùng tu hay làm mới vẫn không khác biệt với chuẩn mực cũ.
Dường như người Khmer không chỉ xây chùa làm nơi thờ phụng, mà còn là nơi phô diễn kỹ năng điêu luyện về trang trí nghệ thuật. Một đặc điểm dễ nhận thấy của các ngôi chùa Khmer là ngay từ bức tường bao cho đến chính điện đều được trang trí bằng hệ thống tượng, phù điêu. Ngoài yếu tố mỹ thuật, các hình tượng nghệ thuật ở đây còn là kho tàng văn hóa tri thức Phật giáo. Hệ thống trang trí như các môtíp hoa văn, hình tượng đều ngầm định hướng tới thành tựu hướng thiện, tôn vinh Phật pháp. Đầu tiên là các vị thần bước ra từ các truyện thần thoại của Ấn Độ.
Các hình tượng này đều có hình dáng dữ dằn, với xuất thân là ác quỷ như Reahu (quỷ Dạ xoa), Yeak thường được gọi là Chằn, rắn thần Naga năm đầu. Các hình tượng này xuất hiện ngay trước cổng chùa hoặc xung quanh chính điện với chức năng bảo hộ Phật pháp, song lại ẩn chứa thông điệp về quyền năng giáo hóa của đức Phật, hóa giải được cái ác thành điều thiện. Vòng tiếp theo xung quanh chính điện thể hiện sự thăng hoa ở cõi Phật.
Ở đây, trên các cột đỡ mái là hình tượng các tiên nữ hoặc chim thần Krud, đều mang hình dáng cơ thể thiếu nữ, trong trang phục truyền thống của người Khmer, với quyền năng bay lượn thể hiện qua đôi cánh, truyền bá đạo pháp khắp thế gian. Người Khmer theo phái hệ phật giáo Nam Tông nên ban thờ chính điện khá đơn giản, chỉ có duy nhất một pho tượng Thích Ca được đặt trên bệ thờ được trang trí bằng các hình kỷ hà, hoa lá, nhưng trên các cột, tường và trần nhà được trang trí công phu bằng các điển tích Phật. Trên đầu hồi chính điện thường được trang trí phù điêu với linh vật rắn Naga hay hoa văn trang trí cân đối hai bên tượng trưng cho giá trị cao nhất là trí tuệ được hội tụ trong kinh Phật.
Thông qua hình ảnh ngôi chùa, có thể phần nào thấy được đời sống văn hóa, óc sáng tạo và khiếu thẩm mỹ đặc biệt của người Khmer. Bởi vậy mà những ngôi chùa đã trở thành điểm đến hấp dẫn với du khách mỗi khi có dịp ghé thăm Trà Vinh.
Theo: Heritage
Nguyen Mai Huong-COMM
